# Middleware tushunchasi Middleware — bu [ASP.NET](http://asp.net) Core’dagi fundamental va ajralmas qismlardan biri hisoblanadi. U HTTP Request’lar va response’lar ustida amal bajarishimizga yordam beradi. Bugun ushbu maqolada biz middleware haqidagi tushunchalarni, uni qo’llashni ko’rib chiqamiz, kettik 🚀. *** ## Middleware o’zi nima Middleware — bu [ASP.NET](http://asp.net) Core pipeline’ida HTTP request’lar va response’lar ustida amal bajarishimiz uchun bizga yordam beradigan dasturning tarkibiy qismi. Har bir middleware ushbu ishlarni amalga oshira oladi: * Middleware biror-bir middleware’dan oldinham keyinham ish qila oladi. * Request yoki Response’ni o’zgartira oladi. * Pipeline’dan short-circuit (ya’ni chiqib ketish) qila oladi va response’ni *сразу* yubora oladi. > Middleware — program.cs’da pipeline’ga qanday ketma-ketlika qo’yilgan/qo’shilgan bo’lsa, usha ketma-ketlikda ishlaydi. *** ## Middleware qanday ishlaydi Yuqorida ikki martta ta’kidlaganimizdek, middleware bizga HTTP request yoki response’lar ustida ishlashimizni ta’minlaydi. Middleware’ni ishlatishga — 3 ta asosiy metodlar bor: * `Use` : Pipeline’ga middleware qo’shadi. * `Run` : Terminal middleware qo’shadi, ya’ni pipeline’ni to’xtatuvchi/hal qiluvchi middleware. * `Map` : Request’dan kelib chiqib (ya’ni conditional), pipeline’da yangi branch ochadi (Map’ham terminal middleware hisoblanadi). Ushbu metodlar yordamida middleware yozsak biz anonim metodlar orqali yozamiz ya’ni bu — in-line middleware hisoblanadi. Yoki umuman bu metodlarni ishlatmasdan, reusable (ya’ni alohida class) class’da yozib uni pipeline’ga qo’shib qo’ysakham bo’laveradi. *** ## Qanday ishlatamiz o’zi ![Order-of-middleware](https://github.com/uzdotnet/docs/blob/master/.gitbook/assets/order-of-middleware.png) Ushbu rasmda middleware’lar o’zi qanday ishlashi haqida batafsil yoritilgan. E’tibor bering, qora strelka kelib birinchi middleware’ga uriladi, u yerda qandaydur ish bajariladi so’ng `next()` chaqiriladi. Keyin ikkinchi middleware’ga o’tib ketadi, keyin uchinchiga. **Diqqat! 3 chi ya’ni terminal middleware’dan ortga qaytib ketyapti, bu degani birinchi bo’lib 1-2-3 va oxiriga 3-2-1 ya’ni response qaytarish uchun yana oldingi middleware’larga yo’lda kiradi degani, agarda u yerdaham `next()` dan keyin** qandaydur `logic` yozgan bo’lsangiz ularham ishga tushadi. Misolda ko’ramiz: ```csharp var builder = WebApplication.CreateBuilder(args); var app = builder.Build(); app.Use(async (context, next) => { Console.WriteLine("1 chi Use middleware'da birinchi amal"); await next.Invoke(); Console.WriteLine("1 chi Use middleware'da ikkinchi amal"); }); app.Use(async (context, next) => { Console.WriteLine("2 chi Use middleware'da birinchi amal"); await next.Invoke(); Console.WriteLine("2 chi Use middleware'da ikkinchi amal"); }); app.Run(async context => { Console.WriteLine("-----"); await context.Response.WriteAsync("3 chi middleware (terminal middleware)'dan salom"); }); app.Run(); ``` Hozir bu kodda birinchi bo’lib birinchi `Use` middleware ishlaydi, so’ng `await next.Invoke()` bilan keyingi middleware’ni chaqiradi, keyin 2 chi middleware ishlaydi, so’ng 3 chi — `Run` ishlaydi. Tepada aytganimdek, pipeline ortga qaytib ketadi, yo’lda `Use` middleware’larga kiradi. U yerda `await next.Invoke()` dan keyin ham kod yozilgan, ular tabiiyki ishga tushadi. Xullas output quyidagicha: ```bash 1 chi Use middleware'da birinchi amal 2 chi Use middleware'da birinchi amal ----- 2 chi Use middleware'da ikkinchi amal 1 chi Use middleware'da ikkinchi amal ``` 3 chi middleware’dan salom esa, u Respone bo’lganligi uchun website’da ko’rinadi. *** ## Run Middleware `Run` middleware’i `Use` kabi o’ziga `next` ni qabul qilmaydi va bu degani `Run` metodi ichida biz keyingi middleware’ni chaqira olmaymiz. Bu esa `Run` so’nggi ya’ni short-circuting middleware hisoblanadi. ```csharp var builder = WebApplication.CreateBuilder(args); var app = builder.Build(); app.Use(async (context, next) => { Console.WriteLine("1 chi Use middleware'da birinchi amal"); await next.Invoke(); Console.WriteLine("1 chi Use middleware'da ikkinchi amal"); }); app.Run(async context => { Console.WriteLine("-----"); await context.Response.WriteAsync("3 chi middleware (terminal middleware)'dan salom"); }); app.Use(async (context, next) => // ushbu middleware hech qachon ishga tushmaydi. { Console.WriteLine("2 chi Use middleware'da birinchi amal"); await next.Invoke(); Console.WriteLine("2 chi Use middleware'da ikkinchi amal"); }); app.Run(); ``` Ushbu kodda ikkinchi `Use` middleware’i hech qachon ishga tushmaydi, chunki `Run` ichida `next` yo’q. Output quyidagicha bo’ladi: ```bash 1 chi Use middleware'da birinchi amal ----- 1 chi Use middleware'da ikkinchi amal ``` *** ## Diqqat! O’zi aslida [ASP.NET](http://asp.net) Core’da middleware’lar biz uchun yozib qo’yilgan. Hozir ko’rib chiqayotgan `Use`, `Run`, va `Map`lar qo’shimcha middleware qo’shishimizni ta’minlaydi. ![Order-of-middleware2](https://github.com/uzdotnet/docs/blob/master/.gitbook/assets/order-of-middleware2.png) Bu rasmdagilar o’zi bor middleware’lar. Biz ushbu metodlar bilan Custom Middleware yozamiz. Ammo bizda o’zi bor middleware’lar ustida to’liq nazorat bor (ya’ni biz ularni orasiga o’zimizni middleware’imizni qo’shsak bo’ladi). *** Middleware’lar ketma-ketligi `Program.cs`da joylashgan bo’ladi. Ularni ketma-ketligi judayam muhim chunki bu xavfsizlikka, dastur ishlashiga to’g’ridan to’g’ri ta’sir o’tkazadi. *** ## Map Middleware `Map` metodi orqali biz pipeline’nni alohida branch (ya’ni shox)ga o’tkaza olamiz. Ya’ni Map ishlatilinayotganda biz PATH beramiz va agarda REQUEST PATH bilan bir-xil bo’lib qolsa, usha branch’ga kirib ketadi va ushbu middleware terminal (ya’ni hal qiluvchi/so’nggisi) bo’ladi. Masalan: ```csharp var builder = WebApplication.CreateBuilder(args); var app = builder.Build(); app.Map("/map1", HandleMapTest1); app.Map("/map2", HandleMapTest2); app.Run(async context => { await context.Response.WriteAsync("Map ishlamagan dasturdan salom"); }); app.Run(); static void HandleMapTest1(IApplicationBuilder app) { app.Run(async context => { await context.Response.WriteAsync("Map Test 1"); }); } static void HandleMapTest2(IApplicationBuilder app) { app.Run(async context => { await context.Response.WriteAsync("Map Test 2"); }); } ``` Quyidagi jadvalda ’ga yuborilgan REQUEST va RESPONSE’larni ko’rishingiz mumkin: | Request | Response | | ---------------------------- | ------------------------------ | | | Map ishlamagan dasturdan salom | | | Map Test 1 | | | Map Test 2 | | | Map ishlamagan dasturdan salom | *** ### Ichma-ich `Map` Map metodi shuningdek ichma-ich `map`ni qo’llab-quvvatlaydi: ```csharp app.Map("/level1", level1App => { level1App.Map("/level2a", level2AApp => { // "/level1/level2a" ishga tushyapti }); level1App.Map("/level2b", level2BApp => { // "/level1/level2b" ishga tushyapti }); }); ``` *** ### MapWhen Va `MapWhen` bor. Bu nafaqat PATH’ni tekshiradi, balki uning so’rovini ham tekshira oladi. `Func` ushbu predicate’dan qaytgan qiymat (`true` yoki `false`)ga qarab turib yangi branch’ga olib kirib ketadi yoki yo’q. Ushbu misolda query string’ni tekshirib (ya’ni request’da kelgan so’rov)ni tekshirib beradi: ```csharp var builder = WebApplication.CreateBuilder(args); var app = builder.Build(); app.MapWhen(context => context.Request.Query.ContainsKey("Muhammad"), HandleBranch); app.Run(async context => { await context.Response.WriteAsync("Map ishlamagan dasturdan salom."); }); app.Run(); static void HandleBranch(IApplicationBuilder app) { app.Run(async context => { var branchVer = context.Request.Query["Muhammad"]; await context.Response.WriteAsync($"Ishlatilingan branch = {branchVer}"); }); } ``` Quyidagi jadvalda ’ga yuborilgan REQUEST va RESPONSE’larni ko’rishingiz mumkin: | Request | Response | | -------------------------------------- | ------------------------------ | | | Map ishlamagan dasturdan salom | | | Ishlatilingan branch = main | *** ## Built-in middleware’lar → ushbu link orqali [ASP.NET](http://asp.net) Core’da biz middleware yozmasak ham, shundoq ham mavjud bo’lgan middleware’lar to’plami mavjud. Kirib o’qib chiqishni maslahat beraman. *** Xurmat bilan, Muhammad Xodjayev